در سالهای اخیر و به علل گوناگون، شیوع بیماری آلزایمر بطرز قابل توجهی افزایش یافتهاست که متاسفانه در نبود بررسیهای دقیق و افرایش عوامل خطر، نمیتوان آینده روشنی را برای تشخیص و درمان بموقع این بیماری در کشور، متصور بود.
عدم تشخیص بموقع و فقدان درمان مناسب از چالشهای اصلی مواجهه با این بیماری موذی و خاموش است، مخصوصا در کشور ما که بدلایل تحریم، داروی خارجی وارد نمیشود و مشابه داخلی هم اثربخشی مشخصی ندارد.
مهمترین ریسک فاکتور در ابتلا به بیماری آلزایمر سابقه خانوادگی میباشد و ریسک فاکتورهای دیگری هم ذکر شده مانند فشارخون کنترل نشده، دیابت کنترل نشده، استرس و بیماریهای روحی و روانپزشکی، لایف استایل غلط، تغذیه نامناسب، ابتلا به برخی عفونتها و علل دیگر. البته این عوامل هنوز به عنوان علت مطرح نشدهاند ولی نقش تریگر (trigger) یا تشدید کننده و تسریع کننده برای بیماری دارند؛ یعنی فردی که بصورت ژنتیکی دارای استعداد ابتلا به بیماری آلزایمر میباشد با ظهور این عوامل، سریعتر و خیلی زودتر از سن شایع بیماری، دچار ظهور و بروز علائم میشود که این امر موجب کاهش سن ابتلا و بروز بیماری شده است. آماری که اخیرا ارائه گردیده واقعا نگران کنندست؛ بیمارانی با سن کمتر از ۵۰ سال دچار بروز بیماری و ظهور علائم هستند که متاسفانه در کشور ما این روند بسیار محسوس است و اخیرا انجمن علمی آلزایمر ایران نیز در این رابطه اطلاعرسانی کرده و هشدار دادهاست و بیتوجهی به این هشدارها متاسفانه عواقب جبرانناپذیری در آینده نزدیک خواهد داشت و پس از سونامی شیوع سرطان باید منتظر سونامی آلزایمر هم باشیم!!
و اما به علائم این بیماری بپردازیم و اینکه چگونه فرد مبتلا را به کام مرگ میکشاند و چگونه جزو علل شایع مرگهای ناشی از بیماری زمینهای است و به مرور درحال کسب جایگاه اول علت مرگ ناشی از بیماری زمینهای است، هرچند همچنان بیماریهای قلبی-عروقی و سرطانها علل شایعتر مرگ بدنبال بیماری هستند ولی آلزایمر هم بدلیل افزایش شیوع، بطرز عجیبی درحال رقابت با علل اصلی فوت است و بعید نیست در آینده نه چندان دور به علت اصلی مرگ ناشی از بیماری، بدل گردد.
علائم بیماری
در همین ابتدا باید متذکر شوم و تاکید کنم بر این نکته که برخلاف باور عمومی، آلزایمر فقط نقص و اختلال در حافظه و به یادآوری وقایع و خاطرات نیست، آلزایمر بر اساس نوع بیماری، علائم متفاوت و متعددی میتواند داشته باشد، از تغییرات خلقی و رفتاری و حرکتی تا اختلال حافظه میتواند از علائم این بیماری باشد. بهتر است بدانید که دمانس یا زوال عقل با آلزایمر متفاوت است و متاسفانه شیوع دمانس نیز بشدت درحال افزایش است و این دو بیماری بسیار به هم شبیهند.
بطور کلی آلزایمر میتواند منجر به ایجاد و پیدایش دمانس هم باشد ولی بالعکس خیر. در دمانس یا زوال عقل، کمتر از آلزایمر عوامل ژنتیکی و فامیلیال دخیل هستند و علل ناشناخته یا همان عوامل و ریسک فکتورهایی که بالاتر عنوان کردیم باعث بروز دمانس می شوند که در این بیماری که با کهولت سن معمولا همراه است سایز مغز کوچک شده و شیارهای بخش خاکستری مغز، کمعمق شده و حجم بطنهای مغزی افزایش پیدا میکند و به اصطلاح با آتروفی مغزی یا کوچکی مغز مواجه هستیم که این مورد الزاما در آلزایمر ممکن است وجود نداشته باشد، مخصوصا در مراحل اولیه بیماری.
اکثر بیماران آلزایمری هم نهایتا به سمت دمانس پیش میروند و علائم مشابه در این دو بیماری بسیار است. ولی همانطور که گفتیم مکانیسم و پاتولوژی ایجاد این دو بیماری کاملا متفاوت است، مخصوصا اینکه آلزایمر بر اساس اینکه کجای مغز را در ابتدا درگیر میکند، انواع مختلفی دارد که علائم متفاوتی هم نشان میدهند، پاتوژنز اصلی در بیماری آلزایمر بدلیل نقص در متابولیسم پروتئینی بهنام تاو (tau) رخ میدهد و وجود و حضور بیش از حد این پروتئین در مغز و مایع مغزینخاعی که در بیماران آلزایمری رخ میدهد، موجب رسوب این ماده در بخشهایی از مغز شده و همین امر باعث اختلال در عملکرد این نواحی از مغز و بروز علائم خواهد شد.
اخیرا بر همین اساس دانشمندان، تست غربالگری تشخیصی خاصی را طراحی کردند که در افراد پرخطر و با سابقه فامیلیال قابل انجام است در این تست میزان پروتئین تاو در خون افراد های ریسک اندازهگیری میشود و بدین ترتیب شانس ابتلا در بیماران، قابل اندازهگیریست که این امر منجر به غربالگری و تشخیص بموقع موارد مشکوک و های ریسک شده و احتمال ابتلا در فرد را در آینده به پارکینسون تعیین میکند و میتوان با درمان بموقع و همچنین کاهش عوامل تریگر، سن بروز علائم را افزایش داد که البته این تست هنوز در دسترس عموم قرار نگرفته و امیدواریم پس از نهایی شدن در کشور مبدا، در ایران نیز در دسترس عموم قرار گیرد.
پس همانگونه که گفتیم آلزایمر صرفا یک بیماری اختلال حافظه نیست و طیف گستردهای از علائم را شامل میشود که بخشی از آن با دمانس یا زوال عقل مشترک است.
خدمات سها: پرستار سالمند در منزل
چگونه آلزایمر و دمانس منجر به مرگ میشوند؟
برای پاسخ دادن به این سوال در همین ابتدا باید این جمله را ذکر کنم و بر آن تاکید کنم که آلزایمر و دمانس دو بیماری ناتوان کننده هستند. یعنی روند و سیر بیماری به گونهایست که بیمار بتدریج دچار ناتوانی در همه امور شده و همین امر منجر به آسیب ارگانهای حیاتی خواهد شد. پس آلزایمر و دمانس هم درصورت پیشرفت و عدم درمان بموقع میتوانند یک بیماری End stage محسوب شوند، یعنی بیماری که به اصطلاح رایج، پزشکان او را جواب کنند و مرگش قابل پیشبینی باشد.
برای توضیح بیشتر باید شرایط بیمار آلزایمر را در مراحل پیشرفته بررسی کنیم تا بفهمیم چگونه آلزایمر، بیمار را به سمت مرگ سوق میدهد؛ این موضوع در صدور گواهی فوت بیمار و تعیین علت مرگ و ثبت آن در جواز دفن، حائز اهمیت است و اینکه بستگان این بیماران نسبت به بیماری عزیزشان و سناریوهای محتمل پیش رو در مراحل نهایی مطلع باشند و زمانی که پزشک علت فوت را در گواهی فوت آلزایمر ثبت کرد، متعجب نباشند و بدانند که پزشک بر اساس علم به روند بیماری، علل مرگ را ذکر کردهاست.
در مراحل پیشرفته بیماری آلزایمر با عوارض و سناریوهای زیر روبرو میشویم که این عوامل و عوارض هستند که منجر به فوت بیمار آلزایمری یا دمانس خواهند شد:
۱. اختلال سطح هوشیاری: اختلال سطح هوشیاری در بیماری آلزایمر بر حسب نوع و شدت بیماری متفاوت است ولی در مراحل نهایی بیماری، معمولا با آن مواجه هستیم. اختلال سطح هوشیاری بصورت مستقیم علت مرگ نیست بلکه باعث علل دیگری شده که آنها نهایتا منجر به مرگ میشوند:
- اختلال بلع: فردی که دچار کاهش سطح هوشیاری میشود، توانایی بلع مواد غذایی و حتی آب را هم ندارد و درصورت عدم تغذیه مناسب دهانی و عدم جایگزینی با تغذیه وریدی و عدم تعبیه لوله گوارشی (NG TUBE) بیمار بسرعت دچار سوئتغذیه شده و به سمت اختلال آب و الکترولیت پیش میرود. هرچند که در برخی انواع آلزایمر بدون کاهش سطح هوشیاری هم اختلال بلع داریم که بدلیل آسیب و درگیری اعصاب مربوط به بلع یا عوارض دارویی ایجاد میشود و این افراد هم در معرض ایجاد اختلال آب و الکترولیت هستند که این افراد به علت عدم تحمل لوله گوارشی بسرعت دچار اختلال آب و الکترولیت میشوند.
- آسپیراسیون: بیماران آلزایمری بدلیل اختلال سطح هوشیاری و همینطور اختلال بلع و همچنین ایجاد عفونتهای حلق و دهان بدلیل رشد بیش از حد میکروبها ممکن است دچار آسپیراسیون شوند یعنی ورود ترشحات دهان یا مری و معده به نای و ریهها که همین امر بصورت ثانویه منجر به ایجاد پنومونی یا عفونت ریهها شده و این عفونت ریه میتواند منجر به سپسیس یا نارسایی ریه و مرگ شود.
۲. نارسایی کلیوی: بدنبال سوئتغذیه و نرسیدن کافی مایعات به بدن، کلیههای این افراد بسرعت دچار آسیب شده و با افزایش اوره و کراتینین و پتاسیم هم فرد دچار اورمی و هم دچار اختلال آب و الکترولیت به همراه کتواسیدوز برگشتناپذیر و مرگ خواهد شد.
۳. عفونتهای ادراری: این افراد بدلیل شرایط خاصی که دارند ودر صورت عدم رعایت نظافت و موارد بهداشتی، دچار عفونتهای مکرر ادراری میشوند که درصورت عدم درمان به موقع این عفونتها میتوانند ایجاد پیلونفریت (عفونت کلیه) و بروز و ورود عفونت در خون یا سپسیس شده و در نهایت باعث ایجاد شوک و مرگ شوند.
۴. نارسایی کبدی: نارسایی کبدی، معمولا معلول علل دیگر است، یعنی بدنبال نارسایی ریوی یا کلیوی و سپسیس ایجاد میگردد و میتواند در بروز پروسه مرگ موثر و دخیل باشد.
۵. زخم بستر: این بیماران بشدت مستعد ایجاد زخم بسترهای متعددند و درصورت عفونی شدن این زخمها، استئومیلیت ایجاد شده و بسرعت فرد دچار سپسیس شده و درصورت عدم درمان به موقع به سمت شوک و نهایتا مرگ پیش میرود. (درمان زخم بستر در منزل توسط مرکز سها انجام می شود.)
۶. کمخونی شدید: این علت هم معلول علل دیگر است. سوئ تغذیه در این بیماران باعث عدم دریافت آهن و مینرال کافی شده و فرد دچار کمخونی شدید میگردد که همین کمخونی در ایجاد شوک و کمک به پروسه مرگ میتواند دخیل باشد هر چند نارسایی کلیوی نیز میتواند فرد را دچار کمخونی مزمن کند.
۷. آمبولی: بدلیل کمحرکتی و ثابت بودن این بیماران و وجود ریسکفاکتورهای مربوط به DVT (ترومبوز عروق اندام تحتانی)، ممکن است این بیماران دچار کندگی لخته یا ترومبوز شده که این لخته هم میتواند باعث بروز آمبولی ریوی شده و هم انسداد عروق قلبی یا مغزی را رقم بزند که این فرایند، پروسه مرگ را کلید بزند.
۸. سناریوهای غیرقابل پیشبینی و حاد: خونریزیهای گوارشی، رخدادهای حاد در زمینه بیماریهای زمینهای دیگر مثل دیابت و نارسایی قلبی و فشار خون، مثلا فرد دچار MI (سکته قلبی) یا CVA (سکته مغزی) یا شوک کاردیوژنیک در زمینه نارسایی قلبی شود. این موارد درصورت وجود بیماریهای زمینهای دیگر و سوابق بیمار، محتمل خواهند بود
خدمات سها: پرستاری و مراقبت از سالمند آلزایمری در منزل
علائم مرگ بیماران آلزایمری
علائم مرگ بیماران آلزایمری در مراحل پایانی بیماری آلزایمر بسیار پیچیده و اغلب غیرقابل پیشبینی است. در این مرحله، بیماران آلزایمری دچار ضعف شدید جسمی و ذهنی میشوند. کاهش اشتها، عدم توانایی در بلع غذا، و کاهش توانایی در حرکت از جمله علائم جسمی شایع در بیماران آلزایمری هستند که نشاندهنده نزدیک شدن به مرحله مرگ هستند. در بسیاری از موارد، این بیماران ممکن است دچار توهم شوند که یکی از علائم شایع در بیماران آلزایمری به ویژه در مراحل پیشرفته بیماری است.
توهم در بیماران آلزایمری معمولاً با مشکلات رفتاری همراه است و میتواند باعث اضطراب شدید در فرد و اطرافیان او شود. برای مدیریت این حالت، مراجعه به دکتر آلزایمر و یا کلینیک تخصصی آلزایمر ضروری است. درمان بیخوابی در بیماران آلزایمری نیز اهمیت دارد، چرا که بیخوابی میتواند باعث بدتر شدن علائم بیماری شود. استفاده از داروهای مناسب زیر نظر متخصص آلزایمر یا مراجعه به کلینیک فوق تخصصی حافظه آلزایمر و دمانس ممکن است به بهبود علائم بیمار کمک کند.
مرگ بیماران آلزایمری معمولاً به دلیل عوارض غیرمستقیم مانند عفونتهای ریوی، نارسایی قلبی، یا عفونتهای سیستمیک رخ میدهد. با این حال، پیشگیری از آلزایمر و درمان آلزایمر در مراحل اولیه میتواند به بهبود کیفیت زندگی بیمار کمک کند و علائم بیماری را تا حدی کنترل کند. درمان آلزایمر در سالمندان با استفاده از روشهای جدید و داروهای مدرن مانند داروی lecanemab میتواند به تأخیر در پیشرفت بیماری کمک کند.
بسیاری از خانوادهها به دنبال راههای جلوگیری از آلزایمر و یافتن بهترین دکتر آلزایمر هستند. درمان آلزایمر در جوانی نیز مورد توجه است، چرا که آلزایمر تنها مختص سالمندان نیست. مراجعه به مراکز تست آلزایمر یا انجام تست آلزایمر آنلاین میتواند به تشخیص زودهنگام این بیماری کمک کند. در مراحل پایانی، مراجعه به آسایشگاه بیماران آلزایمری یا مراکز نگهداری از بیماران الزایمری میتواند گزینه مناسبی برای نگهداری از بیمار باشد.
همانطور که دیدیم یک بیمار آلزایمری در نهایت با یکی از سناریوهای فوق روبرو خواهد شد و این سناریو در نهایت منجر به فوت بیمار شده و همین علت باید در برگه گواهی فوت او ثبت شده و جواز دفن صادر گردد.
پس فهمیدیم که آلزایمر فقط از دستدادن حافظه نیست یک بیماری مهم و خطرناک و بشدت موذیست و باید بصورت جدی با آن برخورد کرد و الزاما با کهولت سن همراه نیست چون سن شیوع آن نیز کاهش یافتهاست و کهولت سن معمولا با دمانس همراهی میکند.
شناخت این بیماری و مراقبت از بیماران فرایند سخت و دقیقیاست که ما در مرکز سها از ابتدای ابتلا و مراقبت و پرستاری از بیمارتان بصورت ویزیتهای روتین بصورت ویزیت پزشک در منزل و مراقبت و پرستاری در منزل و همچنین اقدامات پرستاری و تزریقات در منزل تا انتهای بیماری که باعرض تاسف پروسه گریزناپذیر مرگ خواهد بود و نیاز به صدور گواهی فوت در منزل و جواز دفن بیمارتان خواهید داشت، کنار شما عزیزان خواهیم بود و در کلیه مراحل، با نظر کارشناسی دقیق و تخصصی، شما را همراهی خواهیم کرد.
شاد و سلامت باشید.
نوشته شده توسط: دکتر مرتضی نجاتی صفا